BΕΡΝΤΑΝΤΙ

Σταύρος Ζαφειρίου*: Ευτέρπη Κωσταρέλη, ΒΕΡΝΤΑΝΤΙ

Την Ευτέρπη Κωσταρέλη δεν τη γνώριζα. Ούτε και τώρα τη γνωρίζω. Ό,τι γνωρίζω είναι η αγωνία της, όπως αυτή αποκαλύπτεται στα ποιήματά της. Γιατί, τι άλλο από αγωνία μας αποκαλύπτει η ποίηση; […]

Η Βερντάντι μας δείχνει εξαρχής ότι η Κωσταρέλη επιλέγει ν’ ακολουθήσει τη διαδρομή μιας μοίρας. Το «ακολουθήσει» βέβαια, είναι μια κίνηση με κατεύθυνση πολύ σχετική, μια και μπορεί να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: Να είναι η μοίρα, δηλαδή, αυτή που μας ακολουθεί.

Ποιά είναι όμως η Βερντάντι; Μια θεότητα της σκανδιναβικής μυθολογίας, μια θεότητα που από εκεί, από το κέντρο του κόσμου και του κόσμου της, αντιπροσωπεύει τη μοίρα του Παρόντος, τη μοίρα της ενεστώσας ζωής, του υπαρκτού τώρα, αυτού που τώρα βιώνουμε.

Όπως και στην ελληνική, οι μοίρες της σκανδιναβικής μυθολογίας είναι τρεις. Οι τρεις Νορν, όπως μας πληροφορεί η σχετική σημείωση στην αρχή του βιβλίου. Μία για το παρελθόν και τη γέννηση, μία για το παρόν και τη ζωή και μία για το μέλλον και τον θάνατο. Κλωθώ, Λάχεσις και Άτροπος; Με μερικές παραλλαγές, ναι. Η Κωσταρέλη αφήνει κατά μέρος την τρίτη μοίρα, του μέλλοντος και του θανάτου. Αυτό που φαίνεται να την απασχολεί είναι το πριν και το τώρα. Το πριν σαν χρόνος που γέννησε το τώρα, και που εξακολουθεί να ενυπάρχει σε αυτό, ενώ το μέλλον, ακόμη και αν ενυπάρχει στο παρόν δεν είναι με τη μορφή του απρόβλεπτου μα με εκείνη του ήδη γνωστού, του προκαθορισμένου, του αναπόδραστου. Ίσως να θυμίζει το ελιοτικό παιχνίδι του χρόνου, στα Τέσσερα Κουαρτέτα. Όμως όχι· εδώ ο πραγματικός χρόνος, ο πραγματικά άγνωστος χρόνος, είναι το παρόν, αφού η παρούσα στιγμή δεν υφίσταται σαν κάτι δεδομένο, αλλά ως συνάρτηση του πριν με το τώρα. Και πράγματι: αν παρατηρήσει κανείς τη γραμματική των ποιημάτων, θα διαπιστώσει ότι οι κυρίαρχοι χρόνοι είναι η ενεστωτικοί η παρελθοντικοί. Το «θα» κατ’ ουσίαν απουσιάζει και όπου υπάρχει το αύριο, υπάρχει όχι σαν ευθεία διαδρομή μα σαν στροφή του τώρα:

Δεν θα πάψεις ποτέ / να ζεις / με όλες τις αισθήσεις / σε εγρήγορση… / Γιατί στην επόμενη στροφή της ζωής / ίσως σε περιμένει μια αλήθεια / ένα όνειρο σαρκωμένο.

Αυτή η «επόμενη στροφή της ζωής», που προϋποθέτει ασφαλώς και προηγούμενες, είναι και η κατεύθυνση των ποιημάτων μέσα στη σχετικότητα του χώρου. Η ζωή στρίβει, όχι αναζητώντας μιαν έξοδο, αλλά την προσδοκία μιας αλήθειας, η οποία αλήθεια κάθε φορά επανα-ορίζεται μέσα από την επιτέλεση των ονείρων. Τούτες οι διαδρομές, προσαρμοσμένες σε τέσσερα ποιητικά σημεία: Βορράς και Ψύχος / Ανατολή και Στάχτη, χαρτογραφούν τις αποστάσεις και την επικράτεια της Βερντάντι. Ωστόσο, και αν διαβάζω σωστά, το πραγματικό θέμα των ποιημάτων δεν είναι η μοίρα της ζωής, αλλά ο τρόπος που μπορεί αυτή η μοίρα να γίνει ζωή.

Ένα διπλό ερώτημα που γεννιέται συνήθως, όταν διαβάζουμε ποιήματα, είναι το ποιός μιλάει και σε ποιόν απευθύνεται. Εν προκειμένω: Είναι η ποιήτρια που μιλά ή η Βερντάντι; Ή μήπως η μία βάζει τα λόγια της στο στόμα της άλλης, υποδυόμενες και οι δυο τον ίδιο ρόλο, δίνοντας και οι δυο όμοια μορφή στον εαυτό τους, αναζητώντας και οι δυο το ίδιο νόημα και παίρνοντας και οι δυο την ίδια απάντηση; Τη μία και μοναδική απάντηση, πως απαντήσεις δεν υπάρχουν, αφού στ’ αλήθεια δεν υπάρχουν και ερωτήματα. Γιατί, το «Τι νόημα έχει η βροχή», αγαπητή μου Ευτέρπη, δεν είναι απορία ούτε ερώτημα. Ταυτολογία είναι, μια και η ίδια η βροχή είναι το νόημά της. Έτσι ακριβώς και η ζωή. Έτσι και η ποίηση. Δεν ξέρουμε για χάρη ποιάς νομοτελειακής αναγκαιότητας υπάρχουν, ξέρουμε, ωστόσο, πως υπάρχουν. «Λάμπει μέσα μου κείνο που αγνοώ. Μα ωστόσο λάμπει», γράφει ο Ελύτης στα Ελεγεία της Οξώπετρας.

Και για να μην θεωρητικοποιούμε τα αυτονόητα, ας επανέλθουμε στο ίδιο το βιβλίο. Ποτέ μου δεν περπάτησα / πιο μακριά / απ’ τη γη, λέει ο στίχος. Όμως αυτή η διαδρομή δεν είναι καθόλου λίγη. Είτε σαν διαδρομή της μοίρας στο παρόν είτε σαν διαδρομή της ποίησης. Απέραντη είναι, άμα την περπατήσουμε στον νου. Άλλωστε, και η ποίηση αυτό πιστοποιεί: πως το πεπερασμένο γίνεται απέραντο. Πως η γεωμετρία της ζωής γίνεται αγεωμέτρητη αναλογία του κόσμου. Και η Κωσταρέλη όμως, αυτό ομολογεί: Πολύ μακρινοί μοιάζουν κάποιοι προορισμοί / ακόμη και για τα όνειρά μου.

Βερντάντι, λοιπόν: Μια μοίρα που υπάρχει ως ζωή ανάμεσα στις λέξεις. Μια μοίρα που δεν γράφει το παρόν μα το διαβάζει. Και που η ποίηση την κάνει φρόνημα ζωής, και ας μην γνωρίζει τι είναι η ζωή.

Έχουμε μπροστά μας ένα βιβλίο. Όχι μια τράπουλα ταρώ. Δεν είναι η ειμαρμένη και οι κάρτες της που πρωταγωνιστούν, είναι ο λόγος. Και ο λόγος ο ποιητικός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος συνδέει την ύπαρξή του με τη φύση της. Μπροστά στη μεταφυσική της ειμαρμένης, η μόνη αλήθεια είναι οι λέξεις που ονομάζουν το παρόν. Οι λέξεις, που μεγαλώνουν τόσο, ώστε να ονομάζουν ολόκληρο τον χρόνο.

Λέει κάπου ο Μιγκέλ ντε Ουναμούνο: «Δεν γράφω για να περνά η ώρα αλλά για να περνά η αιωνιότητα». Γράφει κάπου η Ευτέρπη Κωσταρέλη: 6 χρόνοι χωρίς βροχή / 5 χρόνοι χωρίς ιδέες / 4 χρόνοι περιπλανήσεις χωρίς σκια / 3 χρόνοι παπούτσια χωρίς σόλες / 2 χρόνοι παύσεις – παύσεις – παύσεις. //  Κι αν χάθηκε ο ρυθμός / ξεκίνα απ’ την αρχή. Αυτή ακριβώς είναι η αιωνιότητα: οι χρόνοι και οι παύσεις που μετρούν τον χρόνο και τις παύσεις της γραφής που αναμετράται με ο,τι χωρά εντός της.

Έχω μπροστά μου ένα βιβλίο, για το οποίο ελάχιστα έχω πει. Δεν έχω πει για τη γλώσσα των ποιημάτων, για τον ρυθμό, για την οργάνωσή τους, για τις μεταφορές και τις εικόνες τους, για τη συμπύκνωση και τους συμβολισμούς, για τα επιμέρους θέματά τους: την απουσία, την απώλεια, τη νοσταλγία, για την κοινωνική ματιά στην εποχή. Όχι επειδή δεν έχουν σημασία όλα αυτά –άλλωστε, αυτά είναι που κάνουν ένα ποίημα να είναι η να μην είναι–, μα επειδή ακόμη αναρωτιέμαι αν είμαι αυτός προς τον οποίο απευθύνεται. Και επειδή μου μοιάζει πιο πολύ πως η Βερντάντι είναι εντέλει εκείνη που μιλά, και ο,τι αν απευθύνεται σε κάποιον, είναι σε ο,τι ζει σαν ταύτισή της στη γραφή. Είναι η μούσα και ταυτόχρονα το ποίημα. Είναι η προϋπόθεση και ταυτόχρονα η μορφή. Στέκεται στον καθρέφτη και μιλά σε αυτό που βλέπει, του μιλά για όσα βλέπει· όχι εκεί έξω –εκεί έξω λεν πως είναι Νοέμβρης–, αλλά για όσα βλέπει εδώ, εδώ όπου αστράφτουν ακόμη τα χάδια του ήλιου και που σε κάνουν να ποθείς λίγη ομίχλη / σκέπασμα των φάλτσων φθόγγων / και να κρατάς ρυθμό –τυμπανοκρούστης: 5 χρόνοι για να έρθει η δύση / 4 χρόνοι λιοπύρι οι σκέψεις / 3 χρόνοι παύσεις – παύσεις – παύσεις.

Όσο για τ’ άλλα, εκείνα που είναι έξω δηλαδή, ας μένουνε να λένε πως όσο κι αν φοβάσαι μην ξεγλιστρήσει / η αγάπη απ’ τα κενά, πως όσο κι αν αναρωτιέσαι αν άραγε αξίζει τόσες θυσίες / μια δημοκρατία, εσύ θα περπατάς, θα περπατάς, θα περπατάς ακόμα. Γιατί η ποίηση ποτέ δεν φτάνει στο τέλος κάποιου δρόμου. Γιατί η ποίηση είναι πάντα καθ’ οδόν.

Σταύρος Ζαφειρίου

*Αναδημοσίευση από τον Μανδραγόρα
*Από την ομιλία του Σταύρου Ζαφειρίου στην παρουσίαση της ποιητικής συλλογής “Βερντάντι” στον Ιανό Θεσσαλονίκης (26/09/2013)
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s




%d bloggers like this: